De strijd om inlichtingen in de Archipel door de organisatie" NEFIS" in de Tweede Wereldoorlog.

Bron: Brons, uitgave van de Vereniging BLBK.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in de jaren 1942-1945, waren Nederlanders en Indonesiërs in Australië verenigd in een organisatie die tot taak had militaire en andere inlichtingen te verzamelen binnen het door de Japanse krijgsmacht bezet gebied in het toenmalige Nederlands Indië. Haar leden kwamen uit alle delen van de wereld, grotendeels uit Indonesië, uitgeweken voor de snelle Japanse opmars, ook de Papoea's uit verschillende gebieden van Nieuw Guinea.

De ervaringen in oorlogstijd hebben tussen de leden een band gevormd, die uniek genoemd mag worden. Tot op de dag van vandaag vinden jaarlijks in groepsverband, vooral in Nederland, nog bijeenkomsten plaats waar gesprekken plaats vinden en vonden. Doch met het klimmen der jaren worden die gesprekken en of reünies steeds minder. P.P. de Kock verteld hier zijn verhaal.

Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Bernhard schreef eens, "Zo is ten aanzien van het voormalige Nederlands Indië nog niets gepubliceerd over de inbreng van agenten in bezet gebied met het doel om inlichtingen te verzamelen ten behoeven van de geallieerde oorlgsvoering. Daarbij waren Nederlanders en Indonesiërs betrokken die hun leven waagden om een bijdrage te leveren voor de bevrijding van het door de vijand bezette gebied. Zij deden dat veelal met summiere middelen onder zéér moeilijke omstandigheden, zonder voorbereiding in vredestijd en zonder steun van een verzetsbeweging. Zij verdienen onze belangstelling en dankbaarheid".

P.P. de Kock, Drager Bronzen kruis, schreef onlangs een stuk, over zijn tijd en belevenissen bij de NEFIS.
Vanaf de dag, dat het Gouvernement van Nederlands Indië de oorlog verklaarde aan Japan, heeft hij, met een kleine onderbreking van vijf maanden in Australië, doorgebracht elders in de Archipel voor het uitvoeren van de aan hem opgedragen taak en zo de geallieerden die inlichtingen door te geven welke noodzakelijk waren voor het opperbevel in de Pacific-oorlog.
Redactie Brons.

P.P. de Kock heeft met kleine onderbrekingen steeds aan het front gezeten. Eerst als guerrillastrijder, vervolgens als lid van de NEFIS( Netherlands Forces Intelligence Service) en tenslotte als commandant van een 150-man sterke eenheid ergens in Nieuw-Guinea tot de capitulatie van Japan.
In de strijd tegen de Japanse overmacht. Moest het Gouvernement van Nederlands Indie zich binnen 3 maanden overgeven. Kleine eenheden van de landmacht, marine en de luchtmacht konden nog uitwijken naar Ceylon en Australie. Uit deze restanten van de landmacht, de marine en de luchtmacht werd een bijzondere eenheid gevormd en draagt de naam 'Nefis'.

Omdat de geallieerde inlichtingen organisaties -vooral in de beginperiode - langs elkaar heen werkten, riep de Amerikaanse bevelhebber, generaal MacArthur op, om een gemeenschappelijke inlichtingendienst te vormen. Ook de Nefis vielonder toezicht van deze organisatie. De taak van de Nefis was o.a. gegevens verzamelen omtrent de Japanse activiteiten in bezet gebied in Indiê en de houding van de bevolking ten opzichte van de vijand.

Bekend is, dat in bezet gebied nog kleine groepen militairen acties voerden tegen de bezetter; o.a. in het Noorden van Sumatra, in Borneo, Celebes en zelfs op Java. Zo bleven op het eiland Timor de Nederlandse en Australische eenheden de Japanners bevechten, tot zij in 1943 werden geêvacueerd. In het binnenland van Nieuw-Guinea -de Vogelkop -wist een groep militairen stand te houden tot de komst van de geallieerden, in 1944.
Begin 1943 kreeg de Nefis van de Amerikaanse bevelhebber de goedkeuring om zelfstandiger te opereren.
Belangrijk is, dat bij zo'n uitgezonden party minstens één persoon is, die afkomstig is uit de streek, of de bevolking kent en hun taal spreekt. Zo'n Nefis-party werd met een onderzeeboot of per MTB-motor torpedoboot naar de plaats van bestemming gebracht. Een enkele keer per vliegtuig ergens ter plaatse gedropt. Uit deze summiere beschrijving is duidelijk, dat de Nefis niet uitsluitend een KNlL aangelegenheid is, Marine en Luchtmacht speelden hierbij een belangrijke rol.
Maar ook niet militairen. De burgers werden wel voor de uitzending eerst gemilitariseerd. Tot medio 1943 werden ongeveer 26 party's in bezet gebied gedropt. Onder andere op de Molukken,Celebes, Java en Sumatra. Nadien werden nog kleine tientallen party's uitgezonden naar Sumatra en Borneo.

Niet alle uitgezonden party' s hadden succes. Een groot deel werd door de bevolking verraden en door de Kempetai -de Japanse geheimen dienst- geëxecuteerd: a.o. De party onder bevel van Lt ter Zee H.P. Nijgh in december 1942 in Ceream -Molukken party Mackerel onder Lt ter Zee G van Arcken in April naar zuid Java en in november 1942 onderv lt.ter Zee B. Brocks in de Seagbaai aan wal gezet. Beide party's werden verraden en vermoedelijk in 1943 terechtgesteld.
Party Goldfish II onder sergeant Tahapary in november 1944 naar zuid Celebes.
Party Apricot onder sergeant Manopo in november 1944 naar Minahasa -Noord Celebes.
Bekend zijn de party's van luitenant De Haas en van Soeprapto. Zij werden in Panaroekan aan wal gezet, maar door de bevolking verraden en vervolgens door de Kempetai standrechtelijk neergeschoten.

Voor zijn vertrek uit de Philipijnen verklaarde generaal MacArthur, dat hij zou terugkomen om de vijand te verslaan.
De eerste succesvolle tegen-offensieven van de Amerikaanse strijdkrachten in de Pacific, waren de zee-slagen in de Koraalzee, de Midway en Quadalcanal (de Solomon eilanden). Plannen werden vervolgens gemaakt om middels de sprong van eiland naar eiland, de z.g. "Island hopping of een soort haasje over langs de kust van Nieuw Guinea, de z.g. Leap Frogging" verder op te rukken naar het westen om de vijand te verdrijven. Beide plannen werden gehandhaafd.
Het zelfstandig opereren van de Nefis, bleek voor de geallieerden een goede zaak. Na de bezetting van de Solomon-eilanden startte generaal
MacArthur met zijn stoutmoedig plan, de "Leap frogging", om naar het westen op te rukken.
In het Australisch deel van Nieuw-Guinea werd in december van 1943 Madang bezet. Het gebied verder naar het oosten werd aan de Australische krijgsmacht overgelaten. Generaal MacArthur koos voor Hollandia, op Nederlands grondgebied, als startpunt. Maanden te voren werd een Nefis-party achter Hollandia gedropt.

Zij moesten gegevens verzamelen omtrent troepenconcentraties, stellingen en eventuele vliegvelden van de vijand. Bij deze party was ook een jongeman uit Hollandia. De gegevens, die de party had verstrekt aan de Amerikaanse legerleiding bleek betrouwbaar en op 22 april 1944 landden de geallieerden te Hollandia. Een Nica -detachement deed ook mee met deze landing. In vergelijking met de eerdere gevechten op de eilanden, waren de verliezen van de geallieerden gering. Het was een succes. ...

Willem Indey, de Papoea jongeman uit Hollandia werd bevorderd tot sergeant en later ingedeeld bij -het eerste -opgerichte Papoea bataljon.
De Amerikanen rukte verder op naar het westen en in mei 1944 bezetten zij het eiland Wagde en een deel van het vasteland. Dank zij de Nefis, waren de verliezen van de Amerikanen ook beperkt.
Verder naar het westen, in het Samrische-gebied was een grote vijandelijke concentratie. Dit gebied werd net als Wewak in het oosten, overgeslagen. De keus viel op het eiland Biak en Noemfoor, als derde steunpunt. Vooraf werd een Nefis-party op het vaste land aan wal gezet. Zij kregen opdracht om de vijandelijke stellingen en troepenconcentraties op het eiland Biak te gaan verzamelen. Een van de leden van de party was de Ambonese schrijver op het districtskantoor Wandamen.
Hij was in 1942 het binnenland ingegaan en had zich aangesloten bij de heer Vic. De Bruin, later bekend als "Jungle Pimpernel". Vic de Bruin en de zijnen werden per vliegtuig naar Australie overgebracht.
De schrijver Janes Latumalita, want zo heet die jongeman, keerde- na een korte opleiding- terug als Nefis man op zijn werkgebied. Hij sprak de inheemse taal vrij goed en qua uiterlijk leek hij op een Wandammer .
Toen de groep geronselde krachten naar Biak moest, nam hij de plaats in van één van hen en ging mee naar het zwaar bezette eiland.
Hij had geluk. De vijand had alleen belangstelling voor het aantal geronselde krachten. Zij werden, behalve op het vliegveld, ook elders tewerkgesteld.
De meegekregen opdracht kon Janes zonder argwaan van de vijand, gewoon afwerken.
Nog net op tijd kon hij het eiland verlaten en met zijn party op de afgesproken plaats en tijd worden opgehaald door een onderzeeboot.
Zijn waarnemingen waren betrouwbaar. De Japanse stellingen werden vanuit zee als uit de lucht gebombardeerd. Na hevige gevechten werd het vliegveld ingenomen. Ook de stellingen werden deels vernietigd. ...

De vijand trok zich terug in de vele grotten op het eiland. Die werden bestookt met vlammenwerpers en granaten.Janes Latumakulita werd bevorderd tot sergeant en Koninklijk onderscheiden. Hij bleefbij de Nefis tot de capitulatie van Japan. Daarna keek niemand meer naar hem om.

Eind juni 1944 werd de sprong gemaakt naar Sausapor, een plaatsje aan de noordkust van de Vogelkop. Het vliegveld op het eiland voor de kust werd na hevige bombardementen ingenomen. Ook hier werden weinig verliezen geleden aan geallieerde zijde. Van hieruit werden verschillende vliegvelden op de Molukse eilanden en de stad Amboina ettelijke keren gebombardeerd.
Tevoren waren er al een paar Nefis-party's, waaronder die van luitenant Tahia en sergeant D. Watimury daar afgezet om inlichtingen te verzamelen omtrent Japanse activiteiten en hun stellingen op de eilanden.
Vanuit Biak werd een Nefis-party, onder commando van luitnant ter zee A. Rasak, ergens in het binnenland van de Vogelkop, gedropt. De aanwezigheid van de guerrilla's in het binnenland werd door de bevolking in Noemfoor al aan de autoriteiten doorgegeven.

Luitenant Rasak kreeg de opdracht om de guerrilla' s op te sporen. Zijn missie was -dankzij de hulp van de binnenlandse bevolking -geslaagd, en zo werden wij september 1944 bevrijd. Voor de bevolking van deze kuststreken was de komst van de geallieerden - met een Nica-detachement -een bijzondere gebeurtenis.
Voedsel, wapens en medicijnen waren er in overvloed. En de bevolking wilde zelfmeewerken om de Jappen te verdrijven. De Japanse patrouilles werden tijdig aan de Amerikanen doorgegeven en vernietigd.
Dankzij de Nefis kwamen de Amerikanen erachter dat op het puntje van de Vogelkop te Sorong, ook grote Japanse eenheden zaten. Hun stellingen  en troepenconcentraties werden in kaart gebracht en gebombardeerd. Ook het vliegveld op het eiland Jefman werd onklaar gemaakt. De  Amerikanen lieten dit gebied links liggen.
Van Sausapor werd in september 1944 de sprong gemaakt naar Morotai, een eiland ten noorden van het grote eiland Halmahera. Hier werd alles opgebouwd en gereed gemaakt voor de grote sprong naar de Philipijnen. Generaal MacArthur heeft zijn belofte, om terug te komen en de vijand te verslaan, waargemaakt. ...

Voordat de Nefis haar taken overdroeg aan de Philipijnse scouts, werd nog een succesvolle actie uitgevoerd op Temate. De sultan van Temate voelde zich niet meer veilig tussen deze twee vechtende partijen; de Japanners en de Amerikanen. Hij en zijn hele gezin werden door de Nefis-party bevrijd, en per onderzeeboot en later per vliegtuig overgebracht via Morotai naar Australië. ( In zijn boek "De ongelijke strijd in de Vogelkop" heeft hij, in hoofdstuk -Het nieuwe avontuur -de opdracht voor het uitvoeren van hun taken van de Nefis-missie beschreven).
Wij waren net een week bevrijd. Na een welkomst-diner vroeg de majoor Spoor- uitvoerend commandant van de Nefis -om vrijwilligers, die bereid waren om terug te keren naar het bezetgebied. Conform de binnengekomen inlichtingen, werd gemeld, dat achter Manokwari een interneringskamp was, waar bijna elke dag wel iemand van de honger en dorst omkwam, als hij, majoor Spoor, op korte termijn geen actie zou ondernemen dan zou binnen onafzienbare tijd niemand meer over zijn. Hij voegde er nog aan toe "Ik zal het jullie niet kwalijk nemen, als niemand er iets voor voelt om nu weer terug te gaan. Bedenk wel, dat jullie weigering vele mensenlevens zal gaan kosten". Voor deze laatste uitspraak waren ook Kokkeling en de Kock gezwicht. Beiden stemden in en werden direct overgeheveld naar The Allied Intellenge Service" in Biak. ...

Het hele service apparaat begon op volle toeren te draaien. Voorlopig hoefden zij niets te doen dan alleen maar afwachten. Dan in eens werden zij opgehaald en naar de 'meeting-room' gebracht. Een uur later brak de tijd van vertrek aan. Pas onder weg naar het bezetgebied werd ons aan boord van een MTB -motortorpedo boot -een gesloten enveloppe overhandigd.De instructies over de uit te voeren taken en verdere handelingen werden netjes op een vel papier gesteld. Zij kregen twee weken de tijd om het programma af te werken. Precies op de vijftiende dag, 's avonds, zouden zij dan worden opgehaald.
De inhoud van de brief moesten zij uit het hoofd leren, want de brief zelf mochten wij niet meenemen.
Alle benodigde gegevens, vanaf de ligging van het kamp alsmede het aantal bewakers en hun verblijf ten opzichte van die van de gevangenen werden genoteerd Ook de afstand van het kamp naar de kust globaal getaxeerd en een eventuele route voorgesteld. Dit alles konden wij beiden met behulp van de loyale bevolking volledig afwerken. Het resultaat was, dat reeds binnen een maand een actie voor de bevrijding van de geinterneerden plaatsvond.
De Japanners werden bij deze verrassende aanval uitgeschakeld. Wij prijzen ons gelukkig, dat met onze inzet ongeveer 100 personen of meer van de hongerdood werden bevrijd.

Het bestaan van deze Nefis-eenheden en haar activiteiten gedurende de Tweede Wereld Oorlog in Zuid-Oost-Azie, werden hier in Nederland in de doofpot gestopt. Ze blijven voor het publiek een onbesproken en onbekende geschiedenis.
Op 4 en 5 mei worden de Engelandvaarders en de Soldaat van Oranje, die van uit Engeland naar het bezet Nederland werden uitgezonden, op eervolle en waardige wijze herdacht.
Op 15 augustus wordt de capitulatie van Japan en de slachtoffers vanuit de Tweede Wereld Oorlog in Zuid-Oost-Azië eveneens op passende wijze
herdacht.
De opmars van de geallieerden langs de kust van Nieuw-Guinea naar het westen, verliep, dankzij de inzet en de opofferingen van de Nefis, voorspoedig.
Over deze inzet en de opofferingen van deze bijzondere eenheid werd en wordt liever het zwijgen toe gedaan.
De reden hiervoor, is nooit duidelijk geworden.

Nawoord:
Hoe je het ook wendt of keert: de geschiedenis van het Voormalig Nederlands Indië heeft Nederland nog steeds in de greep. Bij het begin van de oorlog met Japan was de verdediging in Indonesië vooral gebasseerd op het handhaven van het Nederlands gezag bij binnenlandse onrust.
Nederland vond toen dat hun taak bestond uit het handhaven van strikte neutraliteit bij internationale conflicten, als hoofdtaak. Typisch het Nederland van vóór 1940 met zijn tradiditioneel pacifistische-neutralistische opstelling, waardoor men zich niet wilde binden aan bondgenootschappelijke verdragen.

Deze zelfstandige politiek is Nederland uiteindelijk duur komen te staan. De orde en rust handhaven was uiteindelijk een taak voor het KNIL.
Volgens de opvattingen van Nederland was dat een aanval op Nederlands-Indisch grondgebied onmogelijk, men verwachtte een absolute eerbiediging van het Nederlands recht van andere Naties. Maar hoe anders zou het lopen...

Ondertussen voerde het Australische gezag reeds troepen en versterkingen aan naar Malakka. De Australiërs gingen in Singapore van boord in de overtuiging dat zij een totaal op de oorlog voorbereide samenleving zouden aantreffen. Dat de ontscheping een enorme ontgoocheling was laat zich raden.
Vanaf de eerste avond zagen zij officieren volledig gekleed in tenue met dames in avondtoilet aan zich voorbij trekken. Dat zij dit volstrekte waanzin vonden, daar keek niemand van op. Was de situatie nou dreigend of was er niets aan de hand? Waren zij uit Australië voor niets vertrokken en waarom stuurde de regering troepen naar andere delen van Azië?

Er heerste een groot optimisme en een heel grote zelfverzekerheid.
In Indonesië was het al niet anders, men veronderstelde dat de Japanners met hun speelgoed geweertjes nooit een kans hadden tegen duizenden vastberaden Europeanen. Elk woord over een eventuele oorlog werd ver naar achteren gedrongen. Niemand wilde het op zijn brood gesmeerd krijgen, de oorzaak te zijn, dat  door zijn toedoen, het moreel van de bevolking te hebben geschaad.

De oorlog met Japan kwam als een donderslag bij heldere hemel. Reeds in 1941 had Japan te kennen gegeven niet meer deel te nemen aan de onderhandelingen, indien Nederland zijn houding jegens Japan niet zou veranderen. Na veel aarzelen begon Nederland Langzaam maar zeker tot de overtuiging te komen dat een gewapend conflict met Japan onvermijdelijk was geworden.
Met een aanval op het 10.000 km ver gelegen Singapore gaf, admiraal Nagumo op 8 december 1941 het bevel tot de oorlog in de Pacific.
De US Pacific-vloot werd een enorme slag toegebracht.
Op 8 december 1941 maakte de Gouveneur-generaal in Indonesië over de radio bekend dat de oorlog met Japan was begonnen.
Zijn proclamatie besloot hij met de woorden: De Nederlandse regering aanvaardt deze uitdaging en neemt tegen het Japanse Keizerrijk de wapenen op. Slotwoorden die meer thuishoorden in een riddertoernooi.

De luchtbel was in een handomdraai doorgeprikt. Ondanks hevig verzet van de strijdkrachten was het een van te voren voorspelbare uitgemaakte zaak. Nederlands Indië was niet meer te redden. De oorlog begon in december 1941 wat Nederlands-Indië betreft, en eindigde op 9 maart 1942 met de onvoorwaardelijke capitulatie van de Nederlands-Indische strijdkrachten. De op Java achter gebleven geallieerde strijdkrachten legden op 12 maart de wapens neer. Wel werd er hier en daar door kleine eenheden nog strijd geleverd. En het starten op de puinhopen kon beginnen.

De pogingen van kleine verzetshaarden waren bij voorbaat gedoemd te mislukken. De Japanners begonnen met het grote jachtseizoen en gingen speciaal de Nederlanders een zekere, gruwelijke dood tegemoet. Uitzonderingen vormden de guerilla op Timor en Nieuw Guinea, maar ook daar werden vele, wanneer zij gevangen werden genomen op gruwelijke wijze om het leven gebracht.

Vóór dat het tot een totale uitroeing kwam konden vele worden geevacueerd naar Australië. Anderen bleven achter en vochten tot het laatst toe.
Slechts Merauke met de zuidhoek van Nederlands Nieuw Guinea bleef gedurende de gehele oorlog onbezet.

Inlichtingen van wat er zich in de Archipel afspeelde waren voor McArthur van levensbelang en langzaam maar zeker kwam, via allerlei gehakketak van vele opperbevelhebbers ook de NEFIS tot stand. En daarover niets dan lof voor die militairen, die daaraan hebben deelgenomen en hun taken onder vaak zeer moeilijke omstandigheden moesten uitvoeren.

De redactie.